تنفر و بیزاری در نوجوانان؛ آموزش واکنش سالم و مهارت‌های زندگی | کانون نوجوان

نویسنده: دپارتمان مطالعه و تحقیق کانون روانشناسی نوجوان

گاهی یک نوجوان با شنیدن نام یک فرد، ورود به یک موقعیت، دیدن یک تصویر، دریافت یک پیام یا حتی فکر کردن به یک تجربه، واکنشی شدید نشان می‌دهد: «حالم از این به هم می‌خوره»، «نمی‌خوام ببینمش»، «اصلاً نمی‌تونم تحملش کنم» یا «از همه‌چیز متنفرم».

برای والدین، این واکنش‌ها گاهی نگران‌کننده است. مخصوصاً وقتی نوجوانی که تا چند سال قبل راحت‌تر با شرایط کنار می‌آمد، حالا نسبت به بعضی آدم‌ها، محیط‌ها، اخبار، مدرسه، شبکه‌های اجتماعی یا حتی اعضای خانواده واکنش‌های شدیدتری نشان می‌دهد.

اما هر بیزاری یا تنفری نشانه یک مشکل روان‌شناختی نیست.

در دوره بلوغ نوجوان، تغییرات هیجانی، شناختی و اجتماعی باعث می‌شود نوجوان نسبت به محرک‌های مختلف حساس‌تر شود و هم‌زمان در حال یادگیری این باشد که با احساسات ناخوشایند خود چه کند. آنچه اهمیت دارد، صرفاً وجود احساس تنفر نیست؛ بلکه نحوه واکنش نوجوان به این احساس است.

در روانشناسی نوجوان، یکی از اهداف مهم، کمک به نوجوان برای ساختن همین مهارت است: بداند چه چیزی او را آشفته می‌کند، احساس خود را بشناسد، در صورت نیاز از یک موقعیت فاصله بگیرد و در عین حال یاد بگیرد که برای فرار از هر احساس ناخوشایندی، زندگی خود را محدود نکند.

پژوهش‌های جدید نیز بر اهمیت انعطاف‌پذیری در تنظیم هیجان در دوره نوجوانی تأکید دارند؛ یعنی نوجوان بتواند متناسب با موقعیت، راهبرد مناسب‌تری انتخاب کند، نه اینکه همیشه فقط یک واکنش ثابت مانند فرار، سرکوب یا انفجار هیجانی داشته باشد.

تنفر در نوجوانان دقیقاً به چه معناست؟

«تنفر» در زبان روزمره می‌تواند طیف بسیار گسترده‌ای داشته باشد. گاهی نوجوان واقعاً از چیزی بیزار است؛ گاهی منظورش خشم، ترس، شرم، احساس تهدید، ناکامی یا حتی درماندگی است.

برای مثال، نوجوانی که می‌گوید «از مدرسه متنفرم»، ممکن است واقعاً از فضای مدرسه خوشش نیاید؛ اما ممکن است پشت این جمله، اضطراب امتحان، ترس از قضاوت همسالان، تجربه طردشدگی یا احساس ناتوانی تحصیلی قرار داشته باشد.

بنابراین اولین قدم در ارتباط با نوجوان این نیست که به او بگوییم:

«این‌قدر منفی نباش.»

بلکه بهتر است بپرسیم:

«وقتی می‌گی از این موقعیت متنفری، دقیقاً کدوم قسمت اون برات سخت‌تره؟»

این سؤال ساده، نوجوان را از برچسب «لجباز» یا «منفی‌نگر» خارج می‌کند و به سمت شناخت تجربه درونی خودش می‌برد.

آیا باید نوجوان را از هر چیزی که دوست ندارد دور کنیم؟

اینجا تفاوت بسیار مهمی میان اجتناب سالم و اجتناب مشکل‌زا وجود دارد.

اجتناب سالم یعنی نوجوان تشخیص دهد یک محرک واقعاً برای او نامناسب، آسیب‌زا یا خارج از مرزهای شخصی اوست و بتواند با حفظ احترام از آن فاصله بگیرد.

برای مثال:

• قطع ارتباط با فردی که به نوجوان توهین یا آزار مداوم می‌کند

• ترک محتوایی که عمداً اضطراب یا آشفتگی او را افزایش می‌دهد

• فاصله گرفتن از یک گفت‌وگوی تحقیرآمیز

• نپذیرفتن یک رفتار پرخطر از سوی دوستان

• محدود کردن مواجهه با اخبار و تصاویر خشونت‌آمیز

اما اجتناب مشکل‌زا زمانی اتفاق می‌افتد که نوجوان برای کاهش ناراحتی کوتاه‌مدت، دائماً از موقعیت‌هایی فرار کند که می‌تواند با حمایت و مهارت آنها را مدیریت کند.

مثلاً اگر نوجوان به دلیل اضطراب، همیشه از ارائه در کلاس فرار کند، از صحبت کردن با دیگران اجتناب کند یا هر موقعیتی را که احتمال اشتباه در آن وجود دارد کنار بگذارد، ممکن است دایره زندگی او به‌تدریج کوچک‌تر شود.

پژوهش‌های مربوط به تنظیم هیجان نیز نشان داده‌اند که الگوهای اجتنابی و برخی راهبردهای ناکارآمد تنظیم هیجان می‌توانند با نشانه‌های اضطراب و افسردگی در نوجوانان ارتباط داشته باشند؛ در مقابل، پذیرش، حل مسئله و بازنگری شناختی از جمله راهبردهای سازگارانه‌تر هستند.

پس هدف مشاوره نوجوان این نیست که نوجوان را مجبور کنیم همه‌چیز را تحمل کند؛ هدف این است که یاد بگیرد چه زمانی فاصله بگیرد و چه زمانی بماند و مهارت خود را به کار بگیرد.

چرا آموزش مهارت‌های زندگی برای نوجوان ضروری است؟

نوجوان قرار نیست تا همیشه در محیطی زندگی کند که والدین همه محرک‌های ناخوشایند را از اطراف او حذف کنند.

او دیر یا زود با شکست، اختلاف نظر، انتقاد، رد شدن، اخبار ناخوشایند، فشار همسالان، تغییرات اجتماعی، تصمیم‌های دشوار و موقعیت‌های پیش‌بینی‌نشده روبه‌رو خواهد شد.

بنابراین یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های والدین، صرفاً حذف مشکلات از مسیر نوجوان نیست؛ بلکه آموزش مهارت مواجهه با مشکلات است.

پژوهش‌های مربوط به رشد خودتنظیمی نیز نشان می‌دهند که نوجوانی دوره مهمی برای شکل‌گیری مهارت‌های تنظیم رفتار و هیجان است و تجربه‌های محیطی و اجتماعی می‌توانند در رشد این توانایی‌ها نقش داشته باشند.

به همین دلیل، آموزش مهارت‌های زندگی نوجوانان باید بخشی از تربیت آنها باشد؛ نه فقط زمانی که یک مشکل جدی ایجاد شده است.

مدل 4H؛ چهار مسیر برای توانمندسازی نوجوان

یکی از چارچوب‌های قابل استفاده برای آموزش مهارت‌های زندگی، مدل چهارگانه 4H است که در کانون نوجوان برای توانمندسازی نوجوانان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

Head؛ وقتی نوجوان باید یاد بگیرد با ذهن خود کار کند

بخش Head بر مهارت‌هایی مانند شناخت افکار، تمرکز، تصمیم‌گیری و بررسی افکار فاجعه‌ساز تمرکز دارد.

نوجوان ممکن است با دیدن یک اتفاق ناخوشایند سریع به این نتیجه برسد:

«همه‌چیز خراب شد.»

یا:

«دیگه هیچ‌چیز درست نمی‌شه.»

در اینجا قرار نیست والد به او بگوید «این فکرها مزخرفه». نوجوان باید یاد بگیرد خودش سؤال کند:

«چه شواهدی دارم؟»

«آیا احتمال دیگری هم وجود دارد؟»

«الان چه کاری از دست من برمی‌آید؟»

این همان جایی است که آموزش تفکر، تصمیم‌گیری و حل مسئله می‌تواند از شدت واکنش‌های هیجانی کم کند.

Heart؛ شناخت احساسات به جای جنگیدن با آنها

نوجوان ممکن است هم‌زمان عصبانی، ناراحت، خجالت‌زده و حتی دلتنگ باشد.

یکی از اشتباهات رایج این است که از او بخواهیم فقط «مثبت فکر کند».

اما سلامت روان به معنای نداشتن احساسات ناخوشایند نیست.

نوجوان باید یاد بگیرد:

«من حق دارم ناراحت باشم؛ اما لازم نیست به خاطر ناراحتی‌ام هر کاری انجام بدهم.»

انعطاف‌پذیری در تنظیم هیجان دقیقاً به همین معناست؛ انتخاب راهبرد متناسب با موقعیت، به جای استفاده همیشگی از یک واکنش ثابت.

Hands؛ تبدیل احساس درماندگی به احساس اثرگذاری

گاهی نوجوان از یک موقعیت ناراحت است، اما تصور می‌کند هیچ کاری نمی‌تواند انجام دهد.

اینجا Hands به معنای رفتن از فکر و احساس به سمت عمل سازنده است.

مرتب کردن اتاق، انجام یک مسئولیت، حل یک مسئله، درخواست کمک، شروع یک فعالیت، برنامه‌ریزی یا حتی انجام یک کار کوچک می‌تواند به نوجوان نشان دهد:

«من هنوز می‌توانم روی بخشی از زندگی‌ام اثر بگذارم.»

این تجربه، پایه مهمی برای مسئولیت‌پذیری نوجوان است.

Health؛ مراقبت از بدن و ذهن

تنظیم هیجان بدون توجه به بدن دشوارتر می‌شود.

خواب، فعالیت بدنی، تغذیه، مدیریت استرس، استراحت و نوع استفاده از رسانه‌ها همگی اهمیت دارند.

به‌خصوص در دنیای امروز، نوجوان ممکن است در معرض حجم زیادی از اخبار، تصاویر خشونت‌آمیز، مقایسه اجتماعی و محتوای اضطراب‌آور قرار داشته باشد.

بنابراین بخشی از مهارت‌های زندگی نوجوانان این است که نوجوان یاد بگیرد چه زمانی از تلفن فاصله بگیرد، چه محتوایی را دنبال نکند و چگونه مصرف رسانه‌ای خود را تنظیم کند.

انجمن روان‌شناسی آمریکا نیز بر این نکته تأکید می‌کند که استفاده از شبکه‌های اجتماعی نباید خواب و فعالیت بدنی نوجوان را مختل کند. در عین حال، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند رابطه شبکه‌های اجتماعی و سلامت روان پیچیده است و بیشتر از «مدت استفاده» باید به الگوی استفاده و استفاده مشکل‌زا توجه کرد.

والدین چگونه به جای کنترل، مهارت ایجاد کنند؟

والدین معمولاً از سر نگرانی کنترل می‌کنند.

اما یک نوجوان برای مستقل شدن، به تدریج باید تجربه کند که خودش می‌تواند انتخاب کند.

به جای:

«این کار رو نکن چون من می‌گم.»

می‌توان گفت:

«به نظرت چه چیزی باعث شد این موقعیت این‌قدر اذیتت کنه؟»

یا:

«اگر دوباره چنین شرایطی پیش بیاد، چه راهی می‌تونی امتحان کنی؟»

این نوع گفت‌وگو به معنای بی‌قانونی نیست. والد همچنان مرز می‌گذارد، اما به نوجوان فرصت فکر کردن و انتخاب کردن هم می‌دهد.

مرور نظام‌مند پژوهش‌ها درباره نقش والدین در اجتماعی‌سازی هیجان نیز نشان می‌دهد شیوه‌ای که والدین با هیجان‌های منفی کودک و نوجوان برخورد می‌کنند، با توانایی‌های تنظیم هیجان آنان ارتباط دارد.

در فرزندپروری نوجوان، هدف نهایی این نیست که نوجوان همیشه مطابق خواسته والد رفتار کند؛ هدف این است که به انسانی تبدیل شود که بتواند بدون حضور دائمی والد، تصمیم‌های سالم‌تری بگیرد.

چه زمانی مشاوره نوجوان می‌تواند کمک‌کننده باشد؟

اگر بیزاری یا تنفر نوجوان به شکل مداوم باعث افت عملکرد تحصیلی، قطع گسترده روابط، انزوای شدید، حملات اضطرابی، پرخاشگری جدی یا ناتوانی در انجام فعالیت‌های معمول زندگی شود، بهتر است موضوع توسط متخصص بررسی شود.

در چنین شرایطی، مشاوره نوجوان خصوصی یا مشاوره آنلاین با متخصص حوزه نوجوان می‌تواند به شناخت ریشه مشکل و آموزش مهارت‌های متناسب کمک کند.

برای خانواده‌هایی که به دنبال بهترین مشاور نوجوان در ایران یا بهترین روانشناس نوجوان تهران هستند، مهم‌تر از عنوان و تبلیغات، توجه به تخصص واقعی درمانگر در حوزه نوجوان، تجربه کار با این گروه سنی و تناسب رویکرد درمانی با نیاز نوجوان است.

خانواده‌های ساکن پایتخت نیز در صورت نیاز می‌توانند از خدمات مشاوره نوجوان شمال تهران بهره بگیرند؛ و برای خانواده‌های خارج از ایران، خدمات مشاوره آنلاین می‌تواند امکان دسترسی به متخصص فارسی‌زبان را فراهم کند.

این موضوع برای نوجوانان ایرانی خارج از کشور اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ زیرا گاهی نوجوان هم‌زمان باید با فشارهای دوره نوجوانی، تفاوت‌های فرهنگی، زبان، هویت و فاصله از خانواده یا فرهنگ مبدأ کنار بیاید.

کانون نوجوان؛ آموزش به جای صرفاً واکنش به مشکل

کانون روانشناسی نوجوان با تمرکز تخصصی بر نیازهای روان‌شناختی نوجوانان، تلاش می‌کند نگاه به سلامت روان نوجوان را از «حل مشکل پس از وقوع» به سمت «توانمندسازی پیشگیرانه» گسترش دهد.

در این نگاه، نوجوان فقط زمانی به حمایت روان‌شناختی نیاز ندارد که دچار اضطراب یا تعارض جدی شده باشد.

او می‌تواند پیش از آن نیز مهارت‌هایی برای شناخت احساسات، تصمیم‌گیری، مدیریت فشار، ارتباط مؤثر، خودمراقبتی و مواجهه سالم با چالش‌ها یاد بگیرد.

کارگاه 4H نوجوانان با همین رویکرد، آموزش مهارت‌های Head، Heart، Hands و Health را به مسیری برای رشد خودآگاهی، مسئولیت‌پذیری، تنظیم هیجان و خودمراقبتی تبدیل می‌کند.

پژوهش‌های مربوط به مداخلات آموزش تنظیم هیجان در نوجوانان نیز از ارزش مداخلات مهارت‌محور حمایت کرده‌اند، هرچند شواهد درباره روش‌های مختلف یکسان نیست و همچنان به پژوهش‌های بیشتر و طراحی متناسب با ویژگی‌های نوجوانان نیاز داریم.

بنابراین، آموزش مهارت‌های زندگی قرار نیست جایگزین روان‌درمانی در موارد نیازمند درمان باشد؛ بلکه می‌تواند بخشی از مسیر رشد و پیشگیری و، در شرایط مناسب، مکمل خدمات تخصصی روان‌شناختی باشد.

جمع‌بندی؛ نوجوان به سپر دائمی نیاز ندارد، به مهارت نیاز دارد

هیچ پدر و مادری نمی‌تواند تمام محرک‌های ناخوشایند زندگی را از مسیر فرزندش حذف کند.

اما می‌تواند کاری مهم‌تر انجام دهد: کمک کند نوجوان یاد بگیرد وقتی با یک اتفاق ناخوشایند مواجه می‌شود، مکث کند، احساسش را بشناسد، فکرش را بررسی کند، مرز بگذارد، در صورت نیاز فاصله بگیرد و اگر لازم بود از دیگران کمک بخواهد.

این یعنی تبدیل «تنفر» از یک واکنش خام به فرصتی برای یادگیری.

نوجوان سالم قرار نیست هیچ‌وقت عصبانی، مضطرب، ناراحت یا بیزار نشود. قرار است کم‌کم یاد بگیرد با این احساسات چه کار کند.

آموزش مهارت‌های زندگی، از همین‌جا معنا پیدا می‌کند؛ سرمایه‌گذاری‌ای که نه فقط برای حل یک مشکل امروز، بلکه برای تصمیم‌های فردا، روابط آینده، استقلال، سلامت و کیفیت زندگی نوجوان ارزشمند است.

نویسنده

دپارتمان مطالعه و تحقیق کانون روانشناسی نوجوان

FAQ؛ سؤالات پرتکرار والدین درباره تنفر و بیزاری در نوجوانان

آیا تنفر نوجوان از یک فرد یا موقعیت طبیعی است؟

بله. احساس بیزاری یا خشم می‌تواند بخشی طبیعی از تجربه هیجانی نوجوان باشد. اهمیت اصلی با شدت، تداوم و تأثیر این احساس بر زندگی نوجوان ارتباط دارد.

چگونه به نوجوانی که می‌گوید «از همه‌چیز متنفرم» کمک کنیم؟

بهتر است ابتدا به جای بحث کردن با او، تلاش کنیم معنای پشت جمله را بفهمیم. پرسش‌هایی مانند «کدام قسمت این شرایط بیشتر اذیتت می‌کند؟» می‌تواند شروع گفت‌وگوی مؤثر باشد.

آیا باید نوجوان را مجبور کنیم با چیزی که از آن متنفر است روبه‌رو شود؟

نه همیشه. ابتدا باید مشخص شود محرک موردنظر واقعاً ناامن و آسیب‌زا است یا صرفاً ناخوشایند و اضطراب‌آور. در مورد دوم، گاهی آموزش مهارت و مواجهه تدریجی و حمایت‌شده مناسب‌تر از فرار دائمی است.

آموزش مهارت‌های زندگی چه کمکی به نوجوان می‌کند؟

آموزش مهارت‌های زندگی می‌تواند به نوجوان کمک کند افکار و احساسات خود را بهتر بشناسد، تصمیم‌های سنجیده‌تری بگیرد، مسئولیت‌پذیرتر شود و با فشارهای روزمره سازگارانه‌تر برخورد کند.

کارگاه 4H نوجوانان برای چه نوجوانانی مناسب است؟

این کارگاه با هدف توانمندسازی و آموزش مهارت‌های کاربردی طراحی شده است و می‌تواند برای نوجوانانی که نیازمند تقویت خودآگاهی، تنظیم هیجان، مسئولیت‌پذیری، تصمیم‌گیری و خودمراقبتی هستند، مسیر آموزشی ارزشمندی باشد.

برای توانمند شدن نوجوان، منتظر بحران نمانید

اگر احساس می‌کنید فرزند نوجوان شما برای مدیریت هیجان‌ها، تصمیم‌گیری، ارتباط با دیگران، مسئولیت‌پذیری یا مواجهه با فشارهای زندگی به مهارت‌های بیشتری نیاز دارد، آموزش را به زمانی موکول نکنید که مشکل جدی ایجاد شده باشد.

کارگاه 4H کانون نوجوان فرصتی است برای اینکه نوجوان شما به جای فرار از احساسات ناخوشایند، یاد بگیرد آنها را بشناسد، مدیریت کند و در موقعیت‌های دشوار انتخاب‌های سالم‌تری داشته باشد.

برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره کارگاه 4H نوجوانان، شرایط ثبت‌نام و نحوه برگزاری:

📱 واتس‌اپ کانون نوجوان: 09196510590

و برای آشنایی بیشتر با محتوای آموزشی و فعالیت‌های کانون:

📸 اینستاگرام کانون نوجوان:
https://www.instagram.com/KanoonNojavan

به نوجوان خود فقط توصیه نکنید «قوی باش»؛ مهارت قوی بودن را به او آموزش دهید.

سه منبع علمی پیشنهادی برای استناد و مطالعه بیشتر:

1. Haag et al. (2024)، Emotion Regulation Flexibility in Adolescents: A Systematic Review 
2. Kerr et al. (2025)، Associations Between Social Media Use and Anxiety Among Adolescents: A Systematic Review Study 
   
3. Review: Social media use and adolescent mental health – an umbrella review and power analysis —